instytut@godulainstytut.pl
Raport „Metropolia przyszłości” Bilans pierwszej dekady Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i rekomendacje dla nowego modelu rozwoju
fot. GZM
Z końcem lipca wchodzi w życie nowa ustawa metropolitalna, która może stać się impulsem do rozpoczęcia kolejnego etapu rozwoju Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Choć nowe przepisy dotyczą przede wszystkim utworzenia związku metropolitalnego w województwie pomorskim, rozszerzają również katalog zadań, które będzie mogła realizować GZM. Otwierają tym samym możliwość stopniowego wyjścia poza dotychczasową rolę organizatora transportu publicznego i silniejszego zaangażowania Metropolii między innymi w planowanie przestrzenne, politykę gospodarczą i rynek pracy, gospodarkę komunalną, usługi wspólne, kulturę, innowacje oraz transformację energetyczną i terenów poprzemysłowych.
Zmiana ta następuje w ważnym momencie. Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia jest pierwszym związkiem metropolitalnym utworzonym w Polsce na mocy odrębnej ustawy. Jej powstanie w 2017 roku było zwieńczeniem wieloletniego procesu integracji miast centralnej części województwa śląskiego. Doświadczenia Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP, Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych oraz licznych projektów partnerskich stworzyły podstawy do powołania instytucji wyposażonej we własne dochody i ustawowo określone kompetencje.
Dziewięć lat funkcjonowania GZM to wystarczający okres, aby ocenić, na ile ideę metropolitalną udało się przełożyć na działania służące mieszkańcom i wzmacniające potencjał regionu. Metropolia stała się jednym z największych organizatorów transportu publicznego w Polsce, zrealizowała wspólne przedsięwzięcia i wypracowała mechanizmy współpracy pomiędzy 41 gminami. Udowodniła również, że miasta o różnej historii, tożsamości i strukturze gospodarczej potrafią realizować cele wykraczające poza granice pojedynczych samorządów.
Bilans pierwszych lat nie jest jednak jednoznaczny. Część ambitnych planów dotyczących integracji polityk publicznych, planowania przestrzennego, gospodarki komunalnej czy rozwoju gospodarczego nie została dotąd zrealizowana albo pozostaje na wczesnym etapie. GZM wciąż jest postrzegana przede wszystkim jako organizator transportu, a nie jako podmiot zdolny do koordynowania najważniejszych procesów rozwojowych całego obszaru metropolitalnego.
Nowe kompetencje mogą pomóc to zmienić, ale same przepisy nie przesądzą o sukcesie. Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że znaczenie Metropolii zależy przede wszystkim od zdolności gmin do osiągania porozumienia, koncentrowania zasobów na przedsięwzięciach o rzeczywiście ponadlokalnym charakterze oraz rozwiązywania problemów, z którymi pojedyncze miasta nie są w stanie skutecznie poradzić sobie samodzielnie.
Z tym wyzwaniem wiąże się spór o docelowy model GZM. Jedna z wizji zakłada koncentrację funkcji metropolitalnych wokół Katowic jako administracyjnego, gospodarczego i akademickiego centrum regionu. Druga odwołuje się do policentrycznego charakteru Metropolii, której siłą ma być współpraca wielu silnych ośrodków, pełniących odmienne i wzajemnie uzupełniające się funkcje.
Specyfice GZM bliższy wydaje się model policentryczny. Próba administracyjnego tworzenia „Wielkich Katowic” mogłaby pogłębić napięcia pomiędzy samorządami i osłabić kapitał współpracy zbudowany w pierwszych latach działania Metropolii. Policentryczność nie może jednak oznaczać braku wspólnej wizji ani utrzymywania 41 odrębnych polityk rozwojowych. Jej istotą powinny być komplementarność miast, czytelny podział funkcji oraz realizacja wspólnych przedsięwzięć strategicznych.
Jednym z najważniejszych wyzwań pozostaje również stworzenie wspólnej marki metropolitalnej, która nie negowałaby lokalnych tożsamości, lecz stała się ich wspólnym mianownikiem. Taką rolę może odgrywać marka Silesia – rozpoznawalna międzynarodowo i zakorzeniona w przemysłowym oraz gospodarczym dziedzictwie regionu. Nie musi ona oznaczać zacierania odrębności Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego i pozostałych części Metropolii. Może stać się wspólnym parasolem promocyjnym i gospodarczym, podobnie jak marka Zagłębia Ruhry nie pozbawiła własnej tożsamości Essen, Dortmundu czy Duisburga.
Raport „GZM – Metropolia przyszłości” nie jest zatem wyłącznie bilansem osiągnięć i niewykorzystanych możliwości pierwszych dziewięciu lat. Stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, jaki model rozwoju powinien stać się fundamentem drugiej dekady Metropolii. Okres tworzenia instytucji i podstaw współpracy w dużej mierze dobiegł końca. Teraz o znaczeniu GZM zdecyduje zdolność do wykorzystania nowych instrumentów wobec transformacji gospodarczej, zmian demograficznych, konkurencji między metropoliami oraz rosnących oczekiwań mieszkańców.
Jeżeli uda się połączyć policentryczny model zarządzania ze wspólną marką gospodarczą i realizacją kilku rzeczywiście strategicznych projektów, Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia może stać się jednym z najbardziej interesujących modeli współpracy metropolitalnej w Europie Środkowej – opartym nie na dominacji jednego miasta, lecz na świadomym współdziałaniu wielu silnych ośrodków. Temu, czy GZM jest przygotowana do wykorzystania tej szansy, poświęcony jest raport Instytutu Myśli Gospodarczej im. Karola Goduli.
Tomasz Papaj, Jacek Srokowski